مەلاریا

مەلاریا درمێکە بە هۆی مشەخۆری پلازمۆدیۆمەوە (Plasmodium) دروست دەبێت کە لە ڕێگەی پێوەدانی مێشوولەی ئەنۆفیلسەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. دوای ئەوەی پلازمۆدیۆم دەچێتە ناو خوێن، کۆچ دەکات بۆ جەرگ و دواتر دەگەڕێتەوە بۆ خوێن تا خڕۆکە سوورەکانی خوێن تووش بکات؛ ئەم خولە دەبێتە هۆی نۆرە تا و لەرز، ئارەقکردن، سەرئێشە و ڕشانەوە و هەندێک جاریش سکچوون. نەخۆشییەکە دوو جۆری سووک و توندی هەیە و لە هەندێک کەسدا ڕەنگە ببێتە هۆی کەمخوێنی، کۆڵەواریی مێشک، گەورەبوونی سپڵ یان تێکچوونی گورچیلە و جگەر و لە کەیسە توندەکانیشدا مەترسیی مردنیشی لەگەڵە. مەلاریا زۆرتر لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی جیهان بە تایبەت ئەفریقا و باشووری ئاسیا و ئەمریکای باشوور بڵاوەی هەیە. بۆ خۆپاراستن لەم نەخۆشییە پێویستە وێڕای بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە و سپرای مێشوولە، مشووری کەمکردنەوەی گەرای مێشوولە لە ژینگەدا بخۆین. چارەسەری ئاسایی بە دەرمانی دژەمشەخۆرەکانە کە ڕەنگە بەپێی جۆری پلازمۆدیۆم جیاواز بێت.

ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانیWHO) ) ڕێکاری بەرفراوانی بۆ ڕاگرتن و کەمکردنەوەی مەلاریا گرتووەتە بەر. وشەی مەلاریا بە ڕەچەڵەک ئیتاڵییە و بە واتای “کەشوهەوای خراپ” یان تای تاوتاو دێت؛ پێشکەوتنەکانی زانستی پزیشکی توانیویە میکانیزمەکانی تووشبوون و گواستنەوەی ئەم نەخۆشییە بەباشی دەربخات. سەرەڕای باشتربوونی پاکوخاوێنیی گشتی و کۆنترۆڵکردنی هەڵگرەکانی پلازمۆدیۆم، مەلاریا وەک مەترسییەکی تەندروستیی جیهانی ماوەتەوە، بە تایبەتی لەو ناوچانەی دەسەڵاتی تەندروستیی گشتییان لاوازە. جۆری فالسیپارۆم لە کەیسە توندەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی لێکەوتەی مەترسیداری وەک دابەزینی شەکری خوێن، ترشەڵۆکی خوێن، تێکچوونی کارکردنی جگەر و گورچیلە، ئاوسانی سییەکانی نادڵ، کەمخوێنی، کەمبوونەوەی ترۆمبۆسایت و نەخۆشیی مێشک یان کۆما.

نیشانەکانی مەلارایا کامانەن؟

باوترین نیشانەکانی مەلاریا بریتین لە:

• تای بەرز یان تاو-تاو (دوبارەبوونەوە) لەگەڵ لەرزێکی توند
• ئارەقکردن و سەرئێشەی زۆر
• دڵپێکاهاتن یان ڕشانەوە
• ئازاری سک و بێحاڵی

تێبینی کلینیکی: کاتی دەستپێکردنی نیشانەکان دوای بەرکەوتنی مێشوولەی هەڵگر بەپێی جۆری پلازمۆدیۆم و بارودۆخی تاکەکەسی دەتوانێت لە چەند ڕۆژەوە تا چەند هەفتە بێت. تا دەتوانێت تاو – تاو و بە مەودای ڕێکوپێکەوە بێت یان لە بڕێک کەسدا شپرز بێت. نیشانەکان لەوانەیە لە سووکەوە تا توند دەربکەون؛ نیشانە توندەکان دەتوانن خێرا پەرە بستێنن و مەترسیی جدی بۆ سەر نەخۆش دروست بکەن. هەندێک لەو لێکەوتە توندانە بریتین لە: 

• کەمخوێنیی توند بە هۆی تەقین و لەناوچوونی خڕۆکە سوورەکانی خوێن
• تێکچوونی جگەر و گورچیلە
• گەورەبوونی سپڵ
• لێکەوتەی مێشک وەک نەخۆشیی مێشک و لە هەندێک کەیسدا کۆما
• لە هەندێک جۆری وەک P. falciparum مەترسیی لێکەوتەی توندتر و خێراتر هەیە

هۆکار و شێوازی گواستنەوەی نەخۆشیی مەلاریا بە چ شێوەیەکە؟

مەلاریا بە هۆی پلازمۆدیۆمەوە دروست دەبێت کە مشەخۆرێکی خێزانی پرۆتۆزۆئایە. ئەو جۆرانەی پلازمۆدیۆم کە دەبنە هۆی نەخۆشی لە مرۆڤدا بریتین لە: P. falciparum، P. vivax، P. ovale، P. malariae و هەندێکجار P. knowlesi. هەر کام لەم جۆرانە لەباری کلینیکی، چارەسەری و ماوەی نەخۆشیدا جیاوازن.

هەڵگری سەرەکیی پلازمۆدیۆم، مێشوولەی مێینەی ئەنۆفیلسە. ئەم مێشوولانە بە شێوەیەکی سەرەکی لە شەودا چالاکن و لە شوێنە شێدارەکانی قەراخ گۆلەئاوەکاندا دەبینرێن. دوای پێوەدانیان بە مرۆڤەوە، پلازمۆدیۆم لە ڕێگەی لیکی دەمیانەوە دەڕژێتە ناو خوێن. پلازمۆدیۆم دەتوانێت لە ڕێگەی گواستنەوەی خوێنی ئالوودەشەوە بگوازرێتەوە، هەروەها لە دایکەوە بۆ کۆرپەڵە، لە ڕێگەی ئاواڵی کۆرپەوە، دەگوازرێتەوە؛ بەڵام ڕێگەی سەرەکیی گواستنەوەی پێوەدانی مێشوولەیە.

سووڕی ژیانی پلازمۆدیۆم لە مرۆڤدا بە چەند قۆناغدا تێدەپەڕێت:

• سەرەتایی: سپۆرۆزۆیتی پلازمۆدیۆم دەچێتە ناو خوێن و کۆچ دەکات بۆ جگەر و لەوێدا زۆر دەبێت.
• دووهەم: لە جگەرەوە دەردەچێت بۆ ناو خوێن و خڕۆکە سوورەکانی خوێن تووش دەکات و دەیانتەقێنێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی تا و نیشانەکانی تر.
• لەوانەیە ئەم سووڕە بە شێوەیەکی بەینابەین دووبارە بێتەوە و لە هەندێک جۆردا گەڕانەوەی نەخۆشییەکە ڕوو بدات (بۆ نموونە P. vivax و P. ovale کە فۆڕمی جگەریان هەیە).

هۆکاری ژینگەیی و جەماوەرییەکەی بریتییە لە:

• چڕیی مێشوولەی ئەنۆفیلس لە ناوچە گەرم و شێدارەکان، بوونی سەرچاوەی ئاوی وەستاو بۆ گەراکردنی مێشوولە، ئاستی پاکوخاوێنیی گشتی و دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان.
• کۆچی مرۆڤ بۆ ناوچە مەترسیدارەکان یان گەشتە نێودەوڵەتییەکان بۆ ناوچە گیرۆدەکانی مەلاریا دەتوانێت مەترسیی گواستنەوە و بڵاوبوونەوەی زیاد بکات.
• خۆڕاگری لە بەرامبەر دەرمانی تایبەت لە هەندێک جۆری پلازمۆدیۆمدا دەتوانێت کاریگەری لەسەر شێوازەکانی چارەسەرکردن و کۆنترۆڵکردنیدا هەبێت.

دەستنیشانکردنی مەلاریا بە چ شێوەیەکە؟

• دەستنیشانکردنی کلینیکی:

پێداچوونەوە بە مێژووی گەشتکردن یان بەرکەوتن لەگەڵ ناوچە گیرۆدەکانی مەلاریا و بوونی نیشانەکانی تا لەگەڵ لەرز و ئارەقکردنی زۆر.

• تاقیکردنەوەی تاقیگەیی:
• ژمارەی تەواوی خانەکانی خوێن (CBC): لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ کەمخوێنی، کەمبوونەوەی ترۆمبۆسایت یان گۆڕانکاریی تر کە پێوەندییان بە درمی پلازمۆدیۆمەوە هەیە.
• تێستی خێرا بۆ دەستنیشانکردنی مەلاریا (RDTs): کیتی خێرا کە بوونی پڕۆتینی تایبەتی پلازمۆدیۆم لە خوێندا دیاری دەکات. ئەم پشکنینانە ئەنجامێکی خێرا دەدەن و بۆ چارەسەری خێرا بەسوودن.
• پشکنینی مایکرۆسکۆپی خوێن: پشکنینی خڕۆکە سوورەکانی خوێن بۆ دیاریکردنی بوونی پلازمۆدیۆم و دیاریکردنی جۆرەکانی. ئەمە ستانداردی زێڕینە و ڕێگە بە ناسینەوەی جۆرەکانی نەخۆشییەکە دەدات (بۆ نموونە، P. falciparum، P. vivax و هتد).
• تاقیکردنەوە گەردەکان (PCR): بۆ دەستنیشانکردن و دیاریکردنی وردتری جۆرەکانی پلازمۆدیۆم، بە تایبەتی لەو کەیسانەدا کە ئەزموونەکانی تر ناتەواون یان لەو کەیسانەدا کە خۆڕاگری لە بەرامبەر دەرمان هەیە.

چارەسەری و چاودێریکردنی مەلاریا

ئامانجی چارەسەری بریتییە لە پاکتاوکردنی پلازمۆدیۆم لە خوێن و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە، کەمکردنەوەی ڕێژەی مردن و ڕێگریکردن لە گواستنەوەی بۆ هەڵگرەکان.

• چارەسەرکردن لەسەر بنەمای جۆری پلازمۆدیۆم و باری کلینیکی:
• P. falciparum : جۆری توند بە ئەگەری هەوکردنی خۆڕاگر بە دەرمان: تێکەڵەی ئاڵۆزی دەرمانی کە لە ڕێگەی خوێنبەرەوە یان بە شێوەی خۆراکی، بە دەم و ژەم بە نەخۆش دەدرێت، بە زۆری بریتین لە artemisinin-based combination therapies (ACTs) (چارەسەرە تێکەڵەکانی بنەمای ئارتمیسینین) و لەوانەیە لە سەرەتادا پێویستی بە چارەسەری لەڕێگەی خوێنبەرەوە بێت.
• P. vivax و P. ovale: چارەسەری تێکەڵاو بۆ دەوڵەمەندکردنی خڕۆکە سوورەکانی خوێن هەروەها چارەسەریی جگەر بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی (ڕەنگە کلۆریدین یان دەرمانی هاوشێوەی بە شێوەیەکی ڕۆتین بۆ بنبڕکردنی فۆڕمەکانی جگەر بەکار بهێنرێت).
• جۆرەکانی تر و کەیسەکانی تر: تێکەڵەی دەرمانەکان بەپێی ڕێنماییە نیشتمانی/جیهانییەکان و هەستیاریی ناوچەیی هەڵدەبژێردرێت.

بژاردە دەرمانییە باوەکان بریتین لە:

• ACTs: بۆ زۆربەی کەیسە سادە و توندەکان، تێکەڵەیەک لە دەرمانی دژەمەلاریا کە زۆر جێگیرن وەک ئارتیسونات artesunate و دەرمانەکانی هاوڕێی.
• دەرمانەکانی تریاد (سێ لایەنە) بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە لە هەندێک جۆردا.
• دەرمانی زیادە بۆ نەگەڕانەوەی نەخۆشییەکە لە جۆری P. vivax/P. (بۆ نموونە، کلۆرۆکوین یان دەرمانی تر لە هەندێک ناوچەدا لەسەر بنەمای بەرگری).
• چاودێریی پاڵپشت:
• بەڕێوەبردنی تا بە دەرمانی دژەتای گونجاو و ئەگەر پێویست بوو جەستە سارد بکرێتەوە.
• شلە و خۆراکی پێویست؛ ڕێگری لە کەمئاویی لەش و پاراستنی باری گشتی.
• چاودێریی بەردەوامی تاقیگەیی: CBC بۆ چاودێریکردنی کەمخوێنی و کەمبوونەوەی ترۆمبۆسایت، کارایی جگەر و گورچیلە.
• بەڕێوەبردنی لێکەوتەکانی پەیوەست بە چارەسەرەکان و نەخۆشییەکە (بۆ نموونە، لەکارکەوتنی جگەر/گورچیلە، دابەزینی شەکری خوێن، ئاوسانی سییەکان).
• تێبینی گرینگ:
• دەرمانی دژەمەلاریا پێویستە بەپێی ڕێنمایی و بە دەم و ژەم بخورێت.
• لە منداڵان، دووگیانان و ئەو کەسانەی حاڵەتی تایبەتیان هەیە (وەک کەمایەسیی سیستەمی بەرگری یان نەخۆشییە درێژخایەنەکان)، پێویستە چارەسەرکردن لە لایەن پزیشکی پسپۆڕ و بەپێی پرۆتۆکۆڵە تایبەتەکان ئەنجام بدرێت.
• بەدواداچوونی بەردەوام دوای چاکبوونەوە زۆر گرینگە بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە.
• ئاماژە و مۆدێلی خۆڕاگری:

پێشنیار دەکرێت ڕێنماییەکانی WHO/CDC و ڕێنماییە نیشتمانییەکان بۆ تێکەڵکردنی دەرمان، ژەمە دەرمانەکان و ماوەی چارەسەرکردن بەکار بهێنرێت.

خۆپاراستن و کۆنتڕۆڵکردن

ئامانجی گشتی لە خۆپاراستن:

• کەمکردنەوەی بەرکەوتن لەگەڵ مێشوولەی ئەنۆفیلس و کەمکردنەوەی مەترسیی تووشبوون لە کاتی گەشتکردن و شوێنە گیرۆدەکان.
• ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە لەو کەسانەی تووشی مەلاریا بوون و – ڕێگریکردن لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە بۆ هەڵگرەکە (مێشوولە).

ڕێوشوێنی تاکەکەسی لە کاتی سەفەرکردن:

• خۆپاراستن لە مێشوولە لە شەودا بە یارمەتی دیتۆکسی بەرگری:
• بەکارهێنانی ئەو سپرایانەی کە DEET، Patrol، یان primroxine یان تێدایە.
• لەبەرکردنی جل و بەرگی تەنک و داپۆشەری هەموو جەستە، بەتایبەتی لە شەو تا بەیانی.
• بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی حەسانەوە و خەوتن؛ لەو شوێنانەی مێشوولەی زۆرە، تۆڕی بە زیو یان کەرستەی تر دەتوانێت یارمەتیدەر بێت.
• بەکارهێنانی سپرای یان مەڵهەمی دوورخەرەوەی مێشوولە.
• فێربوونی تێبینی و خاڵەکانی تەندروستیی ناوچەیی: وەک ئاوی خواردنەوەی تەندروست، کەرستەی پاکوخاوێنی و بەڕێوەبردنی زبڵ و پاشماوە بۆ کەمکردنەوەی سەرچاوەی ئاوی وەستاو لەو شوێنانەی مێشوولەکان تێیدا زاوزێ دەکەن.
• لە هەندێک ناوچەدا، ڕەنگە دەرمانی ڕێگری لە مەلاریا (بە شێوەیەکی ڕێکوپێک پێش لە گەشتکردن و دوای گەشتکردن) بنووسرێت. پێویستە ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت بۆ ئەوەی بژاردەی گونجاوی ناوچەکە بۆ تاک هەڵبژێرێت.

دەرمانی ڕێگرانە

لە گەشتکردن بۆ ئەو ناوچانەی مەلاریایان تێدایە، ڕەنگە ژەمە دەرمانی ڕێگرانە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بنووسرێت.

تێبینی: هەندێک لەم دەرمانانە لێکەوتە و کارلێکی دەرمانییان لەگەڵە؛ پێویستە پێداچوونەوە بە مێژووی پزیشکی، دووگیانی، شیرپێدان و بەکارهێنانی دەرمانەکانی تردا بکرێت.

خۆپاراستن لە ماڵ و کۆمەڵگادا

• کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەی ئاوی وەستاو: دەرهێنانی ئاوی کەڵەکەبوو لە دەوروبەری ماڵەکان، پاککردنەوەی ئاودێری و کەناڵەکانی ئاو.
• بەکارهێنانی سپرای مێرووکوژ لە دەرەوەی ماڵ و دەوروبەری شوێنە کراوەکان.
• پلاندانانی شارەکان بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولەکان، وەک بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی ئاو، هەواگۆڕکێی دروست و داپۆشینی شوێنە کراوەکان بە تۆڕی پارێزەر.

خۆپاراستن لە تووشبووانی مەلاریا

• بەدواداچوون بۆ بنبڕکردنی نەخۆشی جگەر (لە هەندێک جۆردا) بۆ ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی نەخۆشییەکە.
• تەواوکردنی خولی دەرمانەکان.
• چاودێری نیشانەکان (وەک دووبارەبوونەوەی تا یان خراپتربوونی نیشانەکان لە هەفتە یان مانگەکانی داهاتوودا).

پرسیارە گرنگەکان