نەخۆشیی کاواساکی – Kawasaki disease (KD)

نەخۆشیی کاواساکی بریتییە لە هەوکردنی توندی لوولەکانی خوێن کە زیاتر تووشی منداڵانی خوار تەمەن ٥ ساڵ دەبێت. بە بەرزبوونەوەی تا، ئاوسان و سووربوونەوەی دەست و قاچ، هەوکردنی چاو، برینی ناودەم و ئاوسانی لیمفەگرێکانی ملەوە دەست پێدەکات. هەر چەند هۆکاری ئەم نەخۆشییە ڕوون نییە، بەڵام پێدەچێت تێکەڵەیەک لە هۆکارە جێنەتیک (بۆهێڵ)ییەکان، هەوکردنی ڤایرۆسی یان بەکتریایی و شێوەی وەڵامدانەوەی سیستەمی بەرگری لە بەدیهاتنیدا دەور بگێڕن. ئامانجی دەستنیشانکردنی خێرا، ڕێگریکردنە لە لێکەوتە سەختەکانی دڵ وەک ئەنیۆریزمی خوێنبەرەکانی تاجی.

دەستنیشانکردنی نەخۆشیی کاواساکی لەسەر بنەمای تێکەڵەیەک لە نیشانە کلینیکییەکانە لەگەڵ پشکنینی دڵ (کاردیۆلۆجی) و پشکنینی تاقیگەیی. چارەسەریی ستاندارد بۆ کەمکردنەوەی هەوکردن و مەترسیی لێکەوتەکانی دڵ دەستپێکردنی دەرمانی IVIG و لە هەندێک حاڵەتدا ئەسپرینە. بەدواداچوون و بەڕێوەبردنی درێژخایەنی دڵ بۆ هەڵسەنگاندنی خوێنبەرەکانی تاجی پێویستە.

ناوی کاواساکی لە ناوی تۆمیساکو کاواساکی، پزیشکێکی ژاپۆنی وەرگیراوە کە لە شەستەکاندا ڕاپۆرتی سەرەتایی کلینیکی بۆ ئەم نەخۆشییە بڵاو کردووەتەوە.

نیشانەکانی کاواساکی چین؟

نیشانەکانی نەخۆشیی کاواساکی دابەش دەکرێن بە سەر سێ پۆلی سەرەکیدا: نیشانە کلینیکییەکان (توند و سەرەتایی)، نیشانەکانی پێست و لینجەپەردە، نیشانەکانی دڵ و خوێنبەرەکان. لە زۆربەی منداڵاندا بە تایەکی درێژخایەن دەست پێدەکات، دواتر زنجیرەیەک نیشانەی هاوکات یان پچڕپچڕ دەست پێدەکات. هیچ تێستێکی دیاریکراو بۆ پشتڕاستکردنەوەی نەخۆشییەکە نییە؛ دەستنیشانکردنی لەسەر بنەمای تێکەڵەیەک لە نیشانە کلینیکیەکان و پشتڕاستکردنەوەی تاقیگە یان وێنەگرتنە.

تای درێژخایەن و گشتگیر

• تایەکی لەناکاو و بەرز کە بە زۆری زیاتر لە پێنج ڕۆژ دەخایەنێت و سەرەڕای چارەسەری داناکوژێت.
• نائارامی یان ناڕەحەتیی گشتگیر، لەگەڵ بێهێزی یان لەدەستدانی ئارەزووی خواردن.

نیشانەکانی چاو و دەم و قوڕگ

• هەوکردنی پێڵوی چاو (Conjunctival injection): هەوکردنی پێڵوی هەر دوو چاو بەبێ دەردانی زۆر.
• گۆڕانی لینجەپەردەی ناودەم و زمان: زمان وەک میوەی شیلک سوور و زبر هەڵدەگەڕێت؛ لێوەکان وشک و سوور دەبن و دەقڵیشێن.
• هەوکردنی قوڕگ: ئازار و سووربوونەوە و ئاوسانی قوڕگ لەگەڵ برین یان بەبێ برین.

برینەکانی پێست

• پەڵە: پەڵەیەکی سوور و قاوەیی کە بە هەموو لەشدا بڵاو دەبێتەوە؛ لەوانەیە ببێتە قەتماخە و پترۆکەی پێست.
• ئاوسانی دەست و قاچ: ئاوسان و ڕەقبوونی لەپی دەست و بنی پێ، هەندێک جار لەگەڵ ئاوسان و ئازار لە جومگەکاندا.
• هەستیاری و ئازاری جومگە و ماسوولکەکان بە تایبەت لە دەست و پێدا.

لیمفەگرێکان

هەڵتۆقان و ئاوسانی لیمفەگرێکانی لامل، زۆر جار یەک لا دەگرێت و هەوی توندیش ناکات.

نیشانەکانی هەرس

• ناوبەناو ئازاری سک، سکچوون یان ڕشانەوە.
• نەمانی ئارەزووی خواردن و دابەزینی هێواشی کێش؛ کەمبوونەوەی توانای ئەنجامدانی چالاکییەکانی ڕۆژانە.

نیشانەکانی پەیوەست بە دڵ

• لێکەوتەی دڵ و خوێنبەرەکان لە زۆربەی نەخۆشەکاندا ڕوو نەدات بەڵام لە ڕووی کلینیکییەوە گرینگە.
• سەرئێشە یان ئازاری سنگ لە هەندێک حاڵەتدا کە دەکرێت بە هۆی هەوکردنی خوێنبەرەکانی تاجی دڵەوە بێت.
• نیشانەکانی پەستانی خوێنی نائاسایی یان هەناسەتەنگی لە ئەگەری بوونی لێکەوتەکانی دڵ یان ڕاگرتنی شلە لە جەستەدا.

ئامۆژگاریی پراکتیکی دەستنیشانکردن

• بوونی تایەکی درێژخایەن لەگەڵ لانی کەم چوار لەو نیشانانەی سەرەوە یان بوونی تایەکی درێژخایەن لەگەڵ لێکەوتەکانی چاو، قوڕگ، پێست، لیمفەگرێکان، ئەگەری نەخۆشیی کاواساکی زیاد دەکات.
• هەر نیشانەیەک بە تەنیا ناتوانێت یەکلاکەرەوە بێت؛ تێکەڵەیەک لە نیشانە کلینیکییەکان لەگەڵ ئەنجامەکانی تاقیگە (وەک پشکنینی خوێن و میز) و پشکنینی نەخۆشییەکانی دڵ پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی یەکلاکەرەوە.

جیاوازیی کلینیکی لەگەڵ نەخۆشییەکانی تر

• نەخۆشیی کاواساکی دەتوانێت لەگەڵ هەوکردنی تری ڤایرۆسی یان بەکتریایی تێکەڵ بکرێت. بۆیە تیمی پزیشکی بە زۆری پێویستی بە هەڵسەنگاندنی ورد و بەدواداچوونی بەردەوام هەیە بۆ ڕەتکردنەوەی کەیسە هاوشێوەکان و لێکۆڵینەوەی لێکەوتەکانی دڵ.

خاڵە کلینیکییە گرینگەکان لە هەڵسەنگاندنی نیشانەکاندا

• لە منداڵانی تووشبوو بە تای درێژخایەن و بە تایبەتی ئەگەر یەکێک یان زیاتر لەو نیشانانەی سەرەوە هەبوو، هەڵسەنگاندنی دەستبەجێ لە لایەن تیمی تەندروستی زۆر پێویستە.
• بەدواداچوونی بەردەوام و تۆمارکردنی گۆڕانکاری لە نیشانەکاندا یارمەتی پسپۆڕان دەدات بڕیاری چارەسەری لە کاتی خۆیدا بدەن و لێکەوتەکانی دڵ کەم بکەنەوە.

هۆکارەکانی نەخۆشیی کاواساکی کامانەن؟

هۆکاری سەرەکی ڕوون نییە:

نەخۆشیی کاواساکی بە نەخۆشییەکی توندی لوولەکانی خوێن دادەنرێت کە هێشتا توێژەران بە دڵنیاییەوە تاکە هۆکارێکی بۆ ناناسن؛ بەڵام تێکەڵەیەک لە هۆکارەکان لە مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشیی کاواساکی بەشدارن.

گریمانەکانی سەرەکی:

ناهاوسەنگیی وەڵامدانەوەی سیستەمی بەرگری بۆ هەوکردن: پێدەچێت وەڵامی بەرگری زیادە یان نائاسایی بۆ هەوکردنی باوی ڤایرۆسی یان بەکتریایی لە ئارادا بێت کە دەبێتە هۆی هەوکردنی لوولەکانی خوێن.

ئاوسان و هەوکردنی لوولەکانی خوێن بە هۆی ورووژاندنی هەو یان نیمچەهەو: ورووژێنەرەکانی هەو بەبێ هەوکردنێکی ڕوون لە لەشدا دەتوانن ببنە هۆی هەوکردنی لوولەکانی خوێن.

هۆکارەکانی جینەتیکی/بەرگری-جینەتیکی: هەندێک لە منداڵان بە شێوەی زگماکی، کاردانەوەی بەرگریی توندتریان هەیە کە دەتوانێت ئەگەری تووشبوون بە کاواساکی بەرز بکاتەوە؛ هەرچەندە ئەمە ڕاستەوخۆ و یەکلاکەرەوە نییە.

فشاری ئۆکسیجینی و تێکچوونی ناوپۆشی خوێن: زیانگەیاندن بە ناوپۆشی ناوەوەی خوێنبەرەکان بە هۆی فشاری ئۆکسیجینیەوە دەبێتە هۆی زیادبوونی هەوکردنی خوێنبەرەکان.

خاڵی گرینگ:

نەخۆشیی کاواساکی هیچ هۆکارێکی یەکلاکەرەوەی نییە. زۆربەی تیۆرییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانی بەرگری، هەوکردن و جێنەتیک پێکەوە کاریگەرییان هەیە.

هۆکارەکانی مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشیی کاواساکی بریتین لە:

• تەمەنی خوار ٥ ساڵ: زۆرتر لە منداڵانی بچووک بە تایبەت لە کۆرپە و ساوایاندا باوە.
• ڕەگەز: بڵاوەی کەمێک زیاتر لە کوڕاندا دەبینرێت.
• پێشینەی خێزانی: هەبوونی خزم و کەسی نزیک کە تووشی نەخۆشییەکە بوون مەترسییەکە تا ڕادەیەک زیاد دەکات.
• وەرز/شوێنی جوگرافیایی: گۆڕانکاریی وەرزی لە هەندێک لێکۆڵینەوەدا باس کراوە، بەڵام پێوەندییەکی ڕوون و بەهێز نەسەلمێنراوە.
• هەوکردنی پێشوو: هەندێک لە منداڵان کە پێشینەی هەوکردنی ڤایرۆسی یان بەکتریاییان لەم دواییانەدا هەبووە بە هاندەری دەستپێکەر دادەنرێت، بەڵام هیچ هۆکارێکی تایبەتی هەوکردن نەسەلمێنراوە کە هۆکاری سەرەکی بێت.
• دۆخی بەرگری یان نەخۆشییە بنەڕەتییەکان: تێکچوونی سیستەمی بەرگریی لەش یان کەموکووڕیی سیستەمی بەرگری ڕەنگە مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشیی کاواساکی زیاد بکات، هەرچەندە ئەم پێوەندییە ڕوون و بەهێز نییە.

چارەسەریی کاواساکی بە چ شێوەیەکە؟

ئامانجی چارەسەری بەم شێوەیەیە:

• کەمکردنەوەی هەوکردنی خوێنبەرەکان و ڕێگریکردن لە تێکچوونی هەمیشەیی خوێنبەرەکانی تاجی
• کەمکردنەوەی مەترسیی دروستبوونی ئەنیۆریزمی خوێنبەری تاجی
• بەڕێوەبردنی نیشانە و لێکەوتەکانی دەرمانەکان
• چاکبوونەوەی خێرای تا، کەمکردنەوەی ماوەی خەواندن لە نەخۆشخانە

چارەسەریی ستاندارد

• IVIG (ئیمیونۆگلۆبولین لە ڕێگەی خوێنبەرەوە)
• دۆزی ئاسایی: 2 گرام/کیلۆگرام جارێک یان بە دوو ژەمی 1 گرام/کیلۆگرام بە جیاوازی 24-48 کاتژمێر.
• ئامانج: کەمکردنەوەی هەوکردنی خوێنبەرەکان و مەترسیی تێکچوونی تاجی.
• لێکەوتەکان: کاردانەوەی هەستیاری، سەرئێشە، سکچوون، دابەزینی پەستانی خوێنی کاتی. چاودێریی پزیشکی لە شوێنی تایبەت پێویستە.
• کاتی گونجاو: بە زووترین کات دوای دەستنیشانکردن دەست پێبکرێت (باشترە لە ماوەی ١٠-١٤ ڕۆژی یەکەمی نەخۆشییەکەدا بێت).
• ستیرۆیدەکان
• بەکارهێنان: بە تایبەتی لەو منداڵانەدا کە مەترسیی لێکەوتەکانی تاجییان لەسەرە یان ئەوانەی وەڵامی IVIGیان نەداوەتەوە.
• بژاردەکان: پرێدنیسۆن یان سایتاکینەکان کە پێوەندییان بە هەوکردنەوە هەیە.
• ئامانج: کەمکردنەوەی هەوکردن و باشترکردنی وەڵامدانەوە بە دەرمانەکان لە گرووپە مەترسیدارەکاندا.
• تێبینی: تێکەڵکردنی IVIG لەگەڵ ستیرۆیدەکان هەندێک جار ئەنجامێکی باشتری دەبێت.
• دەرمانی دژەهەوکردنی ناستیرۆید و دەرمانی تر
• دەرمانی دژەهەوکردنی ناستیرۆید هەندێک جار بە وریاییەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئازار و تا لە منداڵاندا بەکار دەهێنرێت.
• ڕەنگە دەرمانی دژەپەڕە و دژەترۆمبۆسایت بەکار بهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی ترۆمبۆئیمبۆلیزم لە کاتی چاکبوونەوەدا، بە تایبەت ئەگەر لێکەوتەکانی تاجی لە ئارادا بێت.
• بە دەگمەن دەرمانی بایۆلۆجی یان دەرمانی تر بۆ ڕاگرتنی وەڵامی بەرگری بەکار دەهێنرێت.

چاودێری و چارەسەریی پاڵپشت

• ڕاگرتنی تا: دەرمانی گونجاوی تا و زیادکردنی ئاسوودەیی منداڵ
• خۆراکی پێویست و ئاوپێدانی گونجاو
• چاودێریی شلەی جەستە و کێشی ڕۆژانە
• بەڕێوەبردنی ئازار و نائارامی بە شێوازی دەرمانی و نادەرمانی

پلانی بەدواداچوون و ماوەی چارەسەری

• ماوەی توند: سەردانی بەردەوام بۆ تیمی پسپۆڕی دڵی منداڵان تا باشتربوونی کلینیکی و ئاسایی‌بوونەوەی ئاستی هەوکردن و نیشانەکان.
• هەڵسەنگاندنی تاجی: لە هەفتە سەرەتاییەکانەوە تا 6-8 هەفتە و ئەگەر لێکەوتەکانی خوێنبەرەکانی تاجی لە ئارادا بوو تا چەندین ساڵ پێویستە.
• وێنەگرتنی دڵ: گرتنی ئیکۆکاردیۆگرافی بە مەودایەکی ڕێکوپێک بۆ هەڵسەنگاندنی کارایی تاجی دڵ و پێوانەکردنی هەر کێشەیەک پێویستە.
• فیزیا: وردە وردە گەڕانەوە بۆ چالاکییەکانی ڕۆژانە و وەرزشی سووک بەپێی ئامۆژگاریی پزیشک.

پرسیارە باوەکان